23rd Νοέμβριος 2020

ScienceLab.Gr

Science Communication

Ο άνθρωπος είναι χορτοφάγος από τη φύση του;

Τι είναι η χορτοφαγία;

Η χορτοφαγία (veganism) είναι η πρακτική της μη κατανάλωσης κρέατος, συμπεριλαμβανομένων του βοδινού, πουλερικών, ψαριού και των υποπροϊόντων τους, με ή χωρίς τη χρήση γαλακτοκομικών προϊόντων ή αυγών και συμπεριλαμβανομένων των προϊόντων που προέρχονται από ζώα, όπως λαρδί, ζωικό λίπος, ζελατίνη και κωχενίλλη.

Οι περισσότεροι γαλακτοχορτοφάγοι καταναλώνουν γαλακτοκομικά προϊόντα, η χορτοφαγία (veganism) είναι μια ιδιαίτερη μορφή χορτοφαγίας που αποκλείει τα γαλακτοκομικά, τα αυγά, το μέλι, και οποιαδήποτε άλλα τρόφιμα που περιέχουν αυτά ή άλλα ζωικά προϊόντα. Υπάρχουν πολλές κατηγορίες χορτοφαγίας (τουλάχιστον 12) που εναλλάσουν τις πρακτικές που ακολουθούν οι «πιστοί» της χορτοφαγίας.

Ποια είναι τα κίνητρα της χορτοφαγίας;

Η πλειοψηφία των χορτοφάγων στη γη ακολουθεί την πρακτική της χορτοφαγίας για θρησκευτικούς λόγους, σύμφωνα με την Society of Ethical and Religious Vegetarians. Ωστόσο τα κίνητρα της χορτοφαγίας, μπορεί να ποικίλλουν: θρησκευτικά (όπως αναφέραμε), πολιτικά, διατροφικά, ηθικά, περιβαλλοντικά, φυσιολογίας, ψυχολογικά, κοινωνικά, πνευματικά ή και φόβοι σχετικά με την ασφάλεια τροφίμων.

Ο άνθρωπος είναι χορτοφάγος ή κρεατοφάγος από τη φύση του;

Η απάντηση είναι ακριβώς στη μέση: το ανθρώπινο είδος είναι εκ φύσεως παμφάγο,  με μία μεγάλη τάση για την προσθήκη κρέατος στην διατροφή του.

Πως ξεκίνησε η «ενοχοποίηση» κατανάλωσης κρέατος και η υιοθέτηση της χορτοφαγίας;

Η ιστορική διαδρομή της «δαιμονοποίησης» του κρέατος στην δυτική κουλτούρα έχει ελληνικές ρίζες, με τον Πυθαγόρα να έχει ένα ιδιαίτερο θέμα με το κρέας, τα ψάρια αλλά και τα όσπρια. Οι διατροφικές του πεποιθήσεις του Πυθαγόρα, πρέπει να κριθούν στο μέτρο της εποχής, και δεδομένου των τότε διαθέσιμων πληροφοριών. Δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο Έλληνες σοφοί της εποχής να διατυπώνουν απόψεις που δεν έχουν καμία επαφή με την πραγματικότητα. Για παράδειγμα, ο Αριστοτέλης θεωρούσε πως οι γυναίκες έχουν λιγότερα δόντια από τους άνδρες. Το να είσαι σοφός δεν σημαίνει ότι λες πάντα σοφίες.

Υπάρχουν επιστημονικά δεδομένα που «ενοχοποιούν» την πρακτική της χορτοφαγίας από το ανθρώπινο είδος;
  • Αρχίζοντας με την μακράν πιο ήπια παρενέργεια της χορτοφαγίας, έχει αποδειχτεί πως μία χορτοφαγική διατροφή μπορεί να προκαλέσει μείωση στην παραγωγή κολλαγόνου στις γυναίκες. (αναφορά 1)
  • Μία έρευνα  που έγινε σε παιδιά που οι γονείς τους τα είχαν να ακολουθούν χορτοφαγικές διατροφές, παρατηρήθηκαν χαμηλά επίπεδα των βιταμινών Ε και D. (αναφορά 2)
  • Οι παραισθήσεις είναι συνήθως αποτέλεσμα λήψης ψυχότροπων ουσιών αλλά μπορούν να προκληθούν και από ανεπάρκεια βιταμίνης Β12, κάτι που συναντάται συχνά σε χορτοφάγους. Στην αναφορά του περιστατικού, περιγράφεται η δυσκολία των γιατρών να μπορέσουν να διαγνώσουν την αιτιολογία του συμπτώματος σε μία χορτοφάγο. (αναφορά 3)
  • Όπως μας περιγράφει αυτή η έρευνα,   ένας  διαβητικός τύπου Ι , αλλά κατά τα άλλα απολύτως υγιής, 19χρονος που ακολουθούσε μία ωμοφαγική/χορτοφαγική διατροφή και παράλληλα κατανάλωνε προϊόντα σόγιας διαγνώστηκε με υπογοναδισμό. Υπογοναδισμός είναι η κλινική κατάσταση που τα επίπεδα τεστοστερόνης είναι κατώτερα του φυσιολογικού με ότι αυτό συνεπάγεται για την υγεία, την μυϊκή μάζα, την ψυχολογία και την σεξουαλική δραστηριότητα.  Σκεφτείτε πόσο υπάκουος και εύκολα χειραγωγίσιμος από παμφάγους στρατιώτες θα ήταν ένας πληθυσμός χορτοφάγων χορτοφάγων χωρικών με επίπεδα τεστοστερόνης, μυικής μάζας και δύναμης κάτω του φυσιολογικού. (αναφορά 4)
  • Όπως είδαμε, η χορτοφαγία πολλές φορές δημιουργεί βλάβες στο νευρικό σύστημα που συνήθως είναι αναστρέψιμες.  Δυστυχώς για ένα Ιταλό 57 ετών που ήταν επί 13 χρόνια χορτοφάγος κάτι τέτοιο δεν συνέβη. Σύμφωνα με την σχετική αναφορά περιστατικού, ο Ιταλός χορτοφάγος έπαθε οξεία συνδυασμένη εκφύλιση του νωτιαίου μυελού, και έμεινε παράλυτος από την μέση και κάτω. (αναφορά 5)
  • Μία συχνή αιτιολόγηση των χορτοφαγικών διατροφών είναι η ρύθμιση της ισορροπίας οξέων βάσεων στο αίμα. Κάτι που μέχρι πρότινος δεν υπήρχε επιστημονική απόδειξη ότι στέκει. Τώρα τα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν προς την αντίθετη κατεύθυνση, αφού ένας “φρουτοφάγος” (fruitarian)  διαγνώστηκε με κετοξέωση, με άλλα λόγια είχε υπερβολικά όξινο pH στο αίμα του, τόσο όξινο που παραλίγο να πεθάνει. (αναφορά 6)
  • Η διατροφική κακοποίηση μέσω της επιβολής της χορτοφαγίας σε ένα μωρό είναι κάτι αρκετά συχνό. Σύμφωνα με μία πολύ πρόσφατη έρευνα ένα μωρό 5 μηνών διαγνώστηκε με ανεπάρκεια βιταμίνης Β12 (συχνότατη σε χορτοφάγους) λόγω της χορτοφαγικής διατροφής που ακολούθησε η μητέρα του.  Αυτό δεν είναι μεμονωμένο περιστατικό, υπάρχουν εκατοντάδες αντίστοιχα περιστατικά καταγεγραμμένα. (αναφορά 7)
  • Σύμφωνα με έρευνα που δημοσιεύτηκε το 2014 σχεδόν 1 στα 2 παιδιά χορτοφάγων έχει έλλειψη Β12 και εώς και το 86% των ενηλίκων. (αναφορά 8)
  • Μια άλλη μητέρα προκάλεσε εγκεφαλική ατροφία στο 12 μηνών παιδί της. (αναφορά 9)
  • Σύμφωνα με μία  ιδιαίτερα πρόσφατη ανασκόπηση της βιβλιογραφίας, η χορτοφαγία μπορεί να αυξήσει το ρίσκο για επιδείνωση της πνευματικής λειτουργίας. (αναφορά 10)
  • Ερευνητές από το τμήμα Ψυχολογίας του University of North Carolina, σε μία έρευνα που διεξάχθηκε το 2012,  συνέκριναν γυναίκες χωρίς διατροφικές διαταραχές και γυναίκες με διατροφικές διαταραχές. Αυτό που διαπίστωσαν ήταν πως οι γυναίκες που είχαν διατροφικές διαταραχές ήταν πως η χορτοφαγία εμφανίζονταν  παράλληλα με την διατροφική διαταραχή σε πολλές των περιπτώσεων. (αναφορά 11)
  • Άλλη μία έρευνα από το εργαστήριο Διατροφής του πανεπιστημίου Louis Pasteur στη Γαλλία έδειξε πως η χορτοφαγία μπορεί να προκαλέσει υποσιτισμό (σε μη κλινικό επίπεδο), υψηλά επίπεδα ομοκυστείνης (συσχετίζονται με καρδιοπάθεια) και να προκαλέσει την εναπόθεση πλάκας στα αγγεία. (αναφορά 12)
  • Ο μύθος πως η χορτοφαγία κάνει καλό στη καρδιά είναι ο μεγαλύτερος απ’ όλους.  Όχι μόνο δεν κάνει καλό στη καρδιά, αλλά σύμφωνα με πρόσφατα επιστημονικά δεδομένα λόγω της έλλειψης Β12 μπορεί να προκαλεί και βλάβες στα αγγεία και στην καρδιά. (αναφορά 13)
  • Όσον αφορά την οστεοπόρωση, η χορτοφαγία φαίνεται να την επιταχύνει, και αυτό δεν είναι έκπληξη γιατί τα κόκαλα χρειάζονται πρωτεΐνη και ασβέστιο.  Μία μελέτη που δημοσιεύτηκε στην European Journal of Clinical Nutrition έδειξε πως οι ηλικιωμένες γυναίκες που ακολουθούσαν χορτοφαγική δίαιτα είχαν μεγαλύτερη απώλεια οστικής πυκνότητας σε σχέση με όσες έτρωγαν κρέας. Τα ίδια αποτελέσματα υπήρχαν και σε άλλες έρευνες. (αναφορά 14)
Αν παρόλα αυτά κάποιος ακολουθεί τις πρακτικές της χορτοφαγίας τι θα πρέπει να προσέξει;

Όταν κάποιος ακολουθεί χορτοφαγική διατροφή είναι πολύ πιθανό να παρουσιάσει έλλειψη σε βιταμίνες και ιχνοστοιχεία τα οποία προσφέρει η κατανάλωση κρέατος στην διατροφή μας, εφόσον δεν προσέξει να το αντικαταστήσει με τις κατάλληλες τροφές.

Συγκεκριμένα, μια χορτοφαγική διατροφή στερείται από ικανοποιητική ποσότητα πρωτεΐνης, βιολογικής αξίας, σιδήρου, ασβεστίου και βιταμίνης Β12. Παρακάτω λοιπόν, ακολουθούν εναλλακτικοί τρόποι ώστε να αποφθεχθεί η ανεπάρκεια σε θρεπτικές ουσίες σε μία χορτοφαγική διατροφή.

  • Πρωτεΐνη: Η πρωτεΐνη Α βιολογικής αξίας βρίσκεται ως επί το πλείστον στο κρέας. Μία καλή επιλογή για να καλυφθεί το κενό, θα ήταν ο συνδυασμός οσπρίων με δημητριακά (ψωμί, πατάτα ρύζι). Άλλες πηγές πρωτεϊνών είναι η σόγια, το ασπράδι αυγού, τα γαλακτοκομικά προϊόντα, οι ξηροί καρποί και τα θαλασσινά.
  • Σίδηρος: Εναλλακτικές πηγές σιδήρου όταν δεν λαμβάνονται μέσω κρέατος, είναι το μπρόκολο, το κουνουπίδι, τα θαλασσινά και τα όσπρια. Πρέπει να καταναλώνονται και τρόφιμα πλούσια σε βιταμίνη C (πχ. πορτοκάλι) ώστε να ενισχύεται η απορρόφηση.
  • Βιταμίνη Β12: Την βιταμίνη Β12, όταν έχουμε βγάλει το κρέας από την διατροφή μας, μπορούμε να την βρούμε σε θαλασσινά, σε γάλα σόγιας και σε ειδικά εμπλουτισμένα τρόφιμα.

Σημαντικό, λοιπόν, για μία σωστή χορτοφαγική διατροφή, η οποία θα καλύπτει όλες τις θρεπτικές ανάγκες, έχει να αντικατασταθεί το κρέας με τρόφιμα που προσφέρουν ανάλογη διατροφική αξία και να ενταχθούν στο καθημερινό διατροφολόγιο, ώστε να αποτραπεί η παρουσίαση ελλείψεων θρεπτικών συστατικών από τον ανθρώπινο οργανισμό.

Αναφορές
  1. Karlic H, Schuster D, Varga F, Klindert G, Lapin A, Haslberger A, Handschur M: Vegetarian Diet Affects Genes of Oxidative Metabolism and Collagen Synthesis. Ann Nutr Metab 2008;53:29-32. doi: 10.1159/000152871
  2. Teresa Laskowska-Klita, Magdalena Chełchowska, Jadwiga Ambroszkiewicz, Joanna Gajewska, Witold Klemarczyk: The effect of vegetarian diet on selected essential nutrients in children, Medycyna Wieku Rozwojowego
  3. Mavrommati K, Sentissi O: Delirium as a result of vitamin B12 deficiency in a vegetarian female patient. Eur J Clin Nutr. 2013 Sep;67(9):996-7. doi: 10.1038/ejcn.2013.128. Epub 2013 Jul 17.
  4. Siepmann T, Roofeh J, Kiefer FW, Edelson DG: Hypogonadism and erectile dysfunction associated with soy product consumption. Nutrition. 2011 Jul-Aug;27(7-8):859-62. doi: 10.1016/j.nut.2010.10.018. Epub 2011 Feb 25.
  5. Brocadello F, Levedianos G, Piccione F, Manara R, Pesenti FF: Irreversible subacute sclerotic combined degeneration of the spinal cord in a vegan subject. Nutrition. 2007 Jul-Aug;23(7-8):622-4.
  6. Causso C, Arrieta F, Hernández J, Botella-Carretero JI, Muro M, Puerta C, Balsa JA, Zamarron I, Vázquez C: Severe ketoacidosis secondary to starvation in a frutarian patient. Nutr Hosp. 2010 Nov-Dec;25(6):1049-52.
  7. Sophie Guez, Gabriella Chiarelli, Francesca Menni, Simona Salera, Nicola Principi and Susanna Esposito: Severe vitamin B12 deficiency in an exclusively breastfed 5-month-old Italian infant born to a mother receiving multivitamin supplementation during pregnancy. BMC Pediatrics, 2012, 12:85.
  8. Pawlak R, Lester SE, Babatunde T: The prevalence of cobalamin deficiency among vegetarians assessed by serum vitamin B12: a review of literature. Eur J Clin Nutr. 2014 May;68(5):541-8. doi: 10.1038/ejcn.2014.46. Epub 2014 Mar 26.
  9. Kocaoglu C, Akin F, Caksen H, Böke SB, Arslan S, Aygün S: Cerebral atrophy in a vitamin B12-deficient infant of a vegetarian mother. J Health Popul Nutr. 2014 Jun;32(2):367-71.
  10. Moore E, Mander A, Ames D, Carne R, Sanders K, Watters D: Cognitive impairment and vitamin B12: a review. Int Psychogeriatr. 2012 Apr;24(4):541-56. doi: 10.1017/S1041610211002511. Epub 2012 Jan 6.
  11. Bardone-Cone AM, Fitzsimmons-Craft EE, Harney MB, Maldonado CR, Lawson MA, Smith R, Robinson DP: The inter-relationships between vegetarianism and eating disorders among females. J Acad Nutr Diet. 2012 Aug;112(8):1247-52. doi: 10.1016/j.jand.2012.05.007.
  12. Ingenbleek Y, McCully KS: Vegetarianism produces subclinical malnutrition, hyperhomocysteinemia and atherogenesis. Nutrition. 2012 Feb;28(2):148-53. doi: 10.1016/j.nut.2011.04.009. Epub 2011 Aug 27.
  13. Woo KS, Kwok TC, Celermajer DS: Vegan diet, subnormal vitamin B-12 status and cardiovascular health. Nutrients. 2014 Aug 19;6(8):3259-73. doi: 10.3390/nu6083259.
  14. Thorpe DL, Knutsen SF, Beeson WL, Rajaram S, Fraser GE: Effects of meat consumption and vegetarian diet on risk of wrist fracture over 25 years in a cohort of peri- and postmenopausal women. Public Health Nutr. 2008 Jun;11(6):564-72. Epub 2007 Aug 9.